X
تبلیغات
نقاشی و هنر
سه شنبه پنجم خرداد 1388
سیر تحول چهره نگاری رضا عباسی و هویت شناسی وی

 

دربارۀ هویت رضا عباسی که از بنیان گذاران و از شخصیتهای اصلی در سبک نقاشی مکتب اصفهان و تکمیل کنندۀ این مکتب می باشد بین  پژوهشگران اختلا ف نظر وجود دارد، زیرا رقمهای متفاوتی از جمله: رقم مشقۀ رضا ، مشقۀ آقا رضا، راقمۀ رضا، رقم کمینه رضا عباسی ، مشقۀ رضا عباسی ، در سیر تحول آثار او به کار برده شده است، این رقمها منشا اصلی این اختلاف نظرهاست ؛ از جانبی دیگر وجود هنرمندانی هم نام رضا این اختلاف نظر را شدیدتر و موضوع هویت رضای اصلی را مخد وش و دچارهاله ای ازابهام نموده است. اما در بررسیهای انجام گرفته در دهه های اخیر توسط پژوهشگرانی از جمله ، شیلا کنبی ، ابوالعلاء سودآور و بعضی از پژوهشگران متقد م تر این ابهام تا حد ودی وضعیت روشن تری یافته است .

آنچه مسلم است و عامل یکی از ابهامات می باشد ، شخصیتی است به نام رضا که هم عصر وهم نام رضا عباسی بوده است ، او به دربار جهانگیر شاه در هندوستان مهاجرت و لقب جهانگیری را از جانب پادشاه هند دریافت می کند . اما ابهام اصلی در هویت شناسی رضا عباسی آثاری است که با امضای مشقۀ رضا و رقم کمینه رضا عباسی انجام گرفته ، بنابراین  براساس  طبقه بندی آثار طراحی و نقاشی این دوره با امضای مشقه آقارضا ، راقمه رضا و رقم کمینه رضا عباسی به بررسی و تحلیل آنها می پردازیم .

در کتاب گلستان هنر و کتاب تاریخ عالم آرای عباسی از رضا ، فرزند علی اصغر کاشانی که از دوستان قاضی احمد منشی بوده و با هم در مشهد زندگی می کرده اند ، نام برده شد ه و معلوم است که در حدود اواسط نیمۀ دوم قرن دهم هجری علی اصغر کاشانی در دربار ابراهیم میرزا در مشهد مشغول فعالیت هنری بوده است . آقا رضا از سن نوجوانی در محفل هنرمندان کارگاه ابراهیم میرزا در مشهد در کنار استادانی همچون شیخ محمد ، حبیب الله مشهدی و محمدی مصور آموزش می بیند و به مشق و تمرین می پردازد تا اینکه در زمان پادشاهی شاه اسماعیل دوم  همراه پدرش به قزوین منتقل می شود .

در حدود سال 995 ه ‏ق همزمان با روی کار آمدن شاه عباس اول ، رضا که در سبک و اسلوب نقاشی به پختگی و استقلال هنری رسیده است ، با اعتماد به نفس وارد کارگاه شاه عباس می شود .  

اولین آثاری که در این مرحله از او با امضای مشقۀ رضا باقی مانده عبارت است درویش جوان ، جوان ایستاده با ردای آبی ، جوان ایستاده با بادبزن و تعدادی دیگر نگاره  با رقمهایی همچون راقمۀ رضا ، مشقۀ رضا و مشقۀ آقا رضا ، ویژگی این آثار عبارت است از: پیکرۀ جوانی زیبا که به صورت ایستاده یا نشسته کل صفحه را پر نموده و بسیار ظریف قلم گیری ، رنگ آمیزی شده و اطرافش با تصاویر بوته یا میوه پر شده است .

سال تولد آقا رضا- بین سالهای 970-974 ه ق ‏ می باشد ، او در سال 1009 -1011 ‏ه ق که در آن هنگام حدودأ سی سال داشته مفتخر به دریافت لقب عباسی می گردد بنابراین زمانی که او در حدود سال 996 ‏ه ق به سبک شخصی خود دست یافته و آثار فوق الذکر از او باقی مانده در حدود 24 ‏تا 26 ‏سالگی بوده است.

 

یکی از بهترین مدارکی که براساس آن می توان هویت آقا رضا و رضا عباسی را یک نفر دانست ، این نگاره و شیوه امضای آن است که دو عنوان یعنی مشقۀ رضا و عباسی با همدیگر در یک جا با رسم الخط واحدی جمع شده اند . عناصر به کار برده شده در پس زمینه ( بوته ها ، ظروف ، میوه و ابر سازی ) هم از نظر طراحی و هم از نظر شیوه قلم گیری و رنگ آمیزی بسیار شبیه به بقیۀ آثار این دوره او می باشد .  شیوه قلم گیریهای رها و آزاد درگروه اولیۀ آثار اقارضا را نشان می دهد که از یک وحدت و هماهنگی خاصی برخوردار است .

این وحدت وهماهنگی را می توان در جزئیاتی مثل طراحی و قلم گیری مچ دستها ، شال و دستار ، اعضای صورت (چشم ، لب ، دهان ) مشاهده نمود .

(تصویر6) چهره سازی این گروه از نگاره ها را نشان می دهد که در آن طراحی اجزای چهره از یک هماهنگی واحدی برخوردار می باشد . آقا رضا در این گروه از نگاره ها چهره ها را  گرد طراحی کرده و در قسمت چانه یک برآمدگی ایجاد نموده است همچنین طراحی و شیوه قلم گیری در قسمت بینی ، چشمها ، ابرو، لب و دهان همچنین شیوۀ قلم گیری موها در کنار گوش و روی گونه بسیار هماهنگ و منسجم نقاشی شده است .

شیوه ای که آقا رضا در رنگ آمیزی ، طراحی صورت و اجزای آن و همچنین در قلم گیری و زمینه سازی به کار برده است روشن می سازد که سبک و اسلوب این نگاره ها به همان سبک و اسلوبی می باشد که در نگاره های گروه سوم با امضای رقم کمینه رضا عباسی کار شده است.

اگر فرض کنیم که آثار با امضای مشقۀ رضا تا حدود سال1011 ‏ ه ق متعلق به فردی است غیر از رضا عباسی ، نماینده مکتب نقاشی اصنهان ، پس بایستی این آثار به دلیل اینکه از سال   1011 ‏ ه ق هیچ اثری با امضای مشقۀ رضا دیده نشد ه است ، از آخرین آثار او بوده باشد ، بنابراین این هنرمند یا در میان سالی ار دنیا می رود ، یا اینکه از دربار گریخته و به طورکلی از هنر نقاشی به حرفه ای دیگر روی آورده است . اما فرض  دو م که در اینجا مطرح است این است که در صورتی  این گروه از آثار(با امضای مشقۀ رضا) مربوط به آثار رضا ، فرزند علی اصغر کاشانی باشد که در کتابهای تاریخی ( گلستان هنر و تاریخ عالم آرای عباسی ) از او نام برده اند و تاریخ تولد او را حدود سالهای 970 ‏- 974 ‏ه ق ذکر نموده اند او در این ایام ( 995 ‏- 1011ه ق) حدود چهل سال سن داشت است پس این سوال پیش می آید که بقیۀ آثار او تا زمان مرگش در سال 1028 ‏ ه ق درکجا و چگونه است؟ در نتیجه می توان به استناد سبک نقاشی آقارضا و نیز به استناد امضای ترکیبی مشقۀ آقارضا و عباسی اطمینان حاصل کرد که آثار با امضای مشقۀ رضا و رقم کمینه رضا عباسی مربوط به یک نفر می باشد .

اما به دلیل مشاجره ای که بین شاه عباس و آقا رضا به وجود می آید ، او از کارگاه سلطنتی و حمایت دربار محروم می گردد . از این وضعیت نابسامان او در این دوران به جز تعدادی طراحی ، اطلاع دیگری در دست نیست ، اکثر این آثار که به نام دوره میانی طبقه بندی شده اند بدون امضا می باشند و موضوعاتی مانند پیرمرد کدو به دست و پارچه فروش است . در این گروه از نگاره ها آقارضا به دلیل وانهادن زندگی درباری ، چهره گشایی جوانان و ثروتمندان را واگذاشته است شیلا کنبی در مورد دور شدن رضا از دربار شاه عباس می گوید:

رضا مدت چند سال بین سالهای( 1011ه ق / 1603م  و 1019 ه ق / 1610 م )  چهره گشایی جوانان و ثروتمندان را واگذاشت و به جای آن به تهیه و تدارک طرحها یی از تیپهای نامتعارف وغریب و سالخوردگان در پس زمینه ای از مناظر دلگیر کننده و تیره پرداخت.

ردا و قبای مندرس و نا منظم ، چشمان گشاده و نگران در بعضی از نگاره های این دورۀ رضا از جمله شیخ در برهوت ، بازتابی از آشفتگی درونی و ذهنی رضا در این ایام است .

دورۀ سوم نگاره های رضا شامل آثاری است که اکثرأ به دربار مرتبط می گردد ؛ این گروه از آثار عموماً با امضای رقم کمینه رضا عباسی می باشد روز، ماه و سال تهیه نگاره به همراه امضا در حاشیه نگاره ذکر شد ه است ، به این صورت که ، کلمه هو در بالا و عدد پنج در پایان بعضی از این امضا ها و یادداشتها اضافه گردیده است خلق اکثر این نگاره ها، از آغاز دهه دوم قرن یازدهم هجری شروع می شود و تا پایان مر گ رضا عباسی ادامه می یابد. یکی دیگر از دلایلی که انتساب آثاری با امضای مشقۀ رضا را به رضا عباسی تایید می کند این مطلب است که این گروه ار آثار در حدود 29 ‏سال آخر عمر رضا عباسی ( 1022-1048 ‏ه ق ) رقم خورده اند، بنابراین اگر آثر مشقۀ آقارضا و رقم کمینۀ رضا عپاسی مربوط به دو نفر می بود، بایستی حداقل آثاری قبل از 29 ‏سال آخر عمر او نیز مشا هده می شد .

نگارۀ درویش نشسته  که حدود سال  1035ه ق تهیه شده است چهره درویش غیاث الدیدن سمنانی  مربی رضا ،  بوده که چهره او بارها در نگاره های نسخۀ  مخزن الاسرار و گلستان سعدی آمده است ، چهرۀ این شیخ در در نگاره های دورۀ اول آثار رضا با رقم مشقۀ آقا رضا نقاشی شده است ، نقاشی از چهره این درویش  یکی دیگر از اسنادی است که معلوم می کند آثار دوره اول با مشقۀ آقارضا و آثار دوره سوم با امضای رقم کمینه رضا عباسی، مربوط به یک نفر می باشد.

اولین نگارۀ رضا عباسی از گروه سوم ، مربوط به آغاز دهۀ سوم قرن یازدهم هجری ، حدود سال 1021 ه ق می باشد. این نگاره ها علاوه بر اینکه ویژگیهای مشابهه با آثار دورۀ اولیه او را دارد ، اما در اسلوب اجرا ، از نظر دقت و حوصله به نگاره های دوره اول نزدیکتر است ، البته به دلیل دقت و وسواس یش از حد در اجرا ، این آثار تا حدی تصنعی جلوه می کند ؛ ساخت و پرداختهای دقیق ، قلم گیریهای کنترل شده با سایه پردازیهای مختصر به جای خطوط آزاد و رها ، از ویژگیهای این دوره می باشد .

+ نوشته شده در 9:13 بعد از ظهر توسط سید حسین موسوی.
Weather Widget
YoWindow.com yr.no